Manipulacije mapom na mrežama i granicama „Velike Srbije po memorandumu SANU“

• Karta koja prikazuje granice Srbije na liniji Virovitica–Karlovac–Karlobag nije nastala u okviru Memoranduma SANU iz 1986. godine.
• Liniju Virovitica–Karlovac–Karlobag kao granicu „Velike Srbije“ popularizovao je Vojislav Šešelj.
• Istoričar Dragan Popović za Istinomer objašnjava da Memorandum SANU iz 1986. godine ne treba tumačiti ni kao klasičan politički program, niti kao tehnički planski dokument, već pre svega kao tekst koji je artikulisao ključne ideološke poruke srpskog nacionalizma tog vremena. 
• Objave ocenjujemo kao neistinite ili kao objave kojima nedostaje kontekst.

Na društvenim mrežama se proširila mapa za koju se u objavama tvrdi da predstavlja „granice Velike Srbije po memorandumu SANU“ iz 1986. godine. Ista karta je ciklično objavljivana i na pojedinim blogovima, uz identičnu tvrdnju o njenom navodnom izvoru. Šta je sporno u ovim objavama?

Naime, Memorandum SANU iz 1986. godine bio je radni nacrt analitičkog dokumenta, u kojem je analizirana kriza jugoslovenskog društva i privrede kao i položaj Srbije i srpskog naroda u tadašnjoj Jugoslaviji. 

Istoričar Dragan Popović za Istinomer objašnjava da Memorandum SANU iz 1986. godine ne treba tumačiti ni kao klasičan politički program, niti kao tehnički planski dokument, već pre svega kao tekst koji je artikulisao ključne ideološke poruke srpskog nacionalizma tog vremena. Iako je formalno imao analitičku strukturu i polazio od ocene krize jugoslovenskog društva, dodaje Popović, dokument jeste  istovremeno funkcionisao i kao zbir revizionističkih narativa koji su učestvovali u oblikovanju novog kolektivnog pamćenja.

Kako objašnjava Popović, u Memorandumu se prelamaju teze o navodnoj zavereničkoj ulozi Kominterne, osporavanje legitimiteta odluka AVNOJ-a i jugoslovenskog federalizma, tvrdnje o „antisrpskoj koaliciji“ u vrhu države, kao i narativi o diskriminaciji Srbije u saveznim institucijama, asimilaciji Srba u Hrvatskoj i genocidu nad Srbima na Kosovu.

Upravo zbog toga, sama Srpska akademija nauka i umetnosti je početkom devedesetih Memorandumu pripisivala značaj dokumenta koji je u javnosti „shvaćen i kao svojevrstan nacionalni program za hod srpskog naroda u budućnost“, dok je istoričarka Olivera Milosavljević, koja se opsežno bavila ovom temom u radu iz 1995, zaključila da je tekst „započet kao analiza krize, ali završen kao predložak za nacionalni program”.

Međutim, kada je reč o granicama i teritorijalnim pretenzijama takozvane „Velike Srbije”, Popović naglašava da u samom tekstu Memoranduma ne postoji nikakvo pominjanje promene republičkih ili državnih granica, niti ideja teritorijalnog proširenja Srbije. Takve teme su 1986. godine i dalje bile zakonski zabranjene i politički sankcionisane, zbog čega bi otvoreno zagovaranje promena granica, naročito u dokumentu koji se vezuje za najvažniju naučnu instituciju u zemlji, bilo nezamislivo, naglašava Popović. Zahtevi Memoranduma bili su formulisani kroz insistiranje na „punom nacionalnom i kulturnom integritetu srpskog naroda“ bez obzira na to u kojoj se republici ili pokrajini nalazi, kao i kroz pozive na jačanje unitarizma i smanjenje autonomije republika, koje su autori smatrali štetnim po interese Srba.

Povezivanje Memoranduma SANU sa kartografskom idejom „Velike Srbije“, uključujući liniju Karlobag-Karlovac-Virovitica, Popović ocenjuje kao naknadnu i metodološki problematičnu konstrukciju. Takvo tumačenje, kako navodi, ne proizlazi iz samog teksta, već iz retroaktivnog čitanja Memoranduma kroz iskustvo ratova devedesetih godina i politike režima Slobodana Miloševića, koju su pojedini autori Memoranduma kasnije otvoreno podržavali. Iz te perspektive, Memorandum je često pogrešno predstavljan kao svojevrsno „uputstvo za rat“, iako se u stvarnosti nije bavio ratnim planovima niti granicama u kartografskom smislu.

Sagledan u svom istorijskom kontekstu, Memorandum SANU predstavlja važan ideološki dokument srpskog nacionalizma kasne socijalističke Jugoslavije, ali ne i izvor za mape „Velike Srbije“ koje se danas plasiraju na društvenim mrežama, zaključuje naš sagovornik.

Pojedini autori i publicisti, poput Darka Hudelista, dodatno su isticali da se značaj Memoranduma često prenaglašava i da mu se naknadno pripisuju značenja i namere koje u samom tekstu ne postoje.