Izbori u 10 opština: Tenzije, neravnopravnost učesnika, lažni posmatrači

Posmatračka misija Crte 1. decembra prošle godine započela je posmatranje dešavanja u 10 opština, u kojima je kampanja faktički počela i pre raspisivanja izbora.

Posmatrači su podneli oko 2.000 izveštaja o događanjima na terenu, ukazujući na gotovo triput brojnije aktivnosti nosilaca vlasti u odnosu na aktivnosti drugih aktera, navodi se u Izveštaju o dugoročnom posmatranju lokalnih izbora.

Funkcionerska kampanja

Izdvajaju se učestale posete visokih državnih funkcionera, pojačani javni radovi, promocija subvencija, pomoći i usluga, kao i intenzivne stranačke akcije na terenu.

Od raspisivanja izbora u ovih 10 pretežno malih mesta zabeleženo je više od 300 aktivnosti najviših državnih funkcionera.

Politička asimetrija, kako se navodi, naglašena je i dominacijom jedne strane u medijskom predstavljanju, u kojem su lokalni izbori uglavnom bili izoštreni kao pitanje državne stabilnosti, uz potiskivanje lokalnih tema i alternativnih glasova.

Napadi i pritisci

Zabeleženo je više od 30 slučajeva pritisaka i napada, kao i više od 10 slučajeva negativne kampanje, koja je uključivala ličnu diskreditaciju, javno targetiranje i zastrašivanje opozicionih i studentskih aktera, novinara, aktivista i građana.

Posebno su zabrinjavajući mehanizmi zloupotrebe dece u političke svrhe, digitalnog i rodno zasnovanog nasilja nad opozicionim akterima (posebno akterkama), pritisaka na zaposlene u javnom i privatnom sektoru, kao i navodi o kontroli birača, kupovini glasova i instrumentalizaciji ranjivih grupa.

Kako se manipuliše izbornim procesom

Crta ističe da je, kao po pravilu, izostajala blagovremena i delotvorna reakcija nadležnih institucija, usled čega su se i u ovom izbornom ciklusu nastavile ustaljene nepravilnosti, ali i javili novi, složeniji oblici manipulacija i izbornog inženjeringa.

Izdvojeni su obrasci koji najviše opterećuju integritet izbornog procesa:

• Sistemske slabosti u organizaciji izbora: rad lokalnih izbornih komisija karakterišu nedovoljni kapaciteti, neujednačeno postupanje i, u pojedinim slučajevima, politički pristrasne i protivzakonite odluke. Drastičan je slučaj Knjaževca, gde je nezakonitim postupanjem lokalna izborna komisija uticala na redosled izbornih lista. U više opština zabeleženi su propusti poput objavljivanja ličnih podataka posmatrača i kašnjenja ili izmene odluka nakon zakonskih rokova.
• Sumnje u autentičnost značajnog broja lista: za čak 19 od 50 lista postoji osnovana sumnja u autentičnost. U svakoj od 10 sredina identifikovana je najmanje jedna takva lista. Uočeni su primeri koji ukazuju na moguće nezakonite overe potpisa podrške birača. U Boru su izborni akteri podnosili krivične prijave zbog slučajeva da su overu potpisa podrške birača vršila neovlašćena lica iz opštine.
• Birački spisak kao poseban izvor sumnji u integritet izbora: analiza dostupnih podataka ukazuje na nelogične i teško objašnjive diskrepance između demografskih kretanja i brojnosti birača, naročito u pograničnoj Bajinoj Bašti, gde u poslednjih pet godina broj birača raste uprkos negativnim demografskim trendovima. Uočen je i pojačan intenzitet promena u biračkom spisku neposredno pred izbore, nesrazmeran udelu ovih opština u ukupnom biračkom telu Srbije. Dodatnu zabrinutost izazivaju i navodi iz nekih opština o mogućim manipulacijama biračkim spiskom putem fiktivnog prijavljivanja prebivališta uz novčanu nadoknadu.
• Problematična uloga i nagli porast posmatračkih misija: akreditovan je veliki broj posmatračkih misija (29), od kojih mnoge izazivaju sumnju u autentičnost posmatračkog karaktera. Postoji bojazan da se ponovi praksa iz 2025. godine kada su pojedini „posmatrači“ uticali na rad biračkih odbora. Prvi put su prisutne i strane posmatračke misije, sasvim nepoznate domaćoj javnosti, ali poznate međunarodnim posmatračkim asocijacijama koje su ih već primetile i označile kao „lažne posmatrače“, koji služe negiranju izbornih nepravilnosti u korist autoritarnih vlada.
• Dominacija vlasti i zloupotreba javnih resursa u kampanji: uočljivo je sistematsko preplitanje partijskih i institucionalnih aktivnosti, uz izrazito korišćenje javnih resursa u stranačke svrhe. Lokalna kampanja je u velikoj meri oslanjena na centralnu političku figuru predsednika Republike, čime se dodatno briše granica između nacionalnog i lokalnog nivoa, kao i između stranke i države.
• Tenzije i neravnopravan položaj opozicionih i studentskih aktera: zabeleženi su fizički incidenti, pretnje, targetiranje na društvenim mrežama i vandalizam nad prostorijama i materijalima opozicionih aktera; opozicione i studentske liste suočavale su se s administrativnim preprekama, pritiscima i ograničenim pristupom resursima.
• Klijentelistički mehanizmi, kupovina glasova i manipulacija ranjivim grupama: u više opština zabeleženi su navodi o nuđenju novca za glas ili za apstiniranje, o podeli paketa pomoći i drugim podsticajima nuđenim u zamenu za podršku vladajućoj stranci, uključujući i priremere političke instrumentalizacije socijalno ranjivih grupa.
• Digitalno nasilje, rodno zasnovano targetiranje i zloupotreba dece u kampanji: zabeleženi su slučajevi targetiranja žena aktivnih u javnom i političkom životu, koordinisanog digitalnog uznemiravanja i plasiranja AI-generisanih kompromitujućih sadržaja, kao i eksploatisanja dece u promotivnim sadržajima.

Podnete prijave

Crta je podnela 21 prijavu Agenciji za sprečavanje korupcije – od toga sedam pre zvaničnog početka kampanje i 14 nakon raspisivanja izbora. Ove prijave podnete su zbog sumnje na zloupotrebu javnih resursa i korišćenje javnih funkcija u svrhu političke promocije.

Takođe, Crta je reagujući na zloupotrebe dece u političkoj kampanji, podnela prijavu Regulatornom telu za elektronske medije, inicijativu za nadzor Povereniku za zaštitu podataka o ličnosti, kao i apel Povereniku za zaštitu ravnopravnosti.